'निर्जळी' हरितालिकेची कहाणी !

 

          'देवा, मला चांगला नवरा दे…'  अशी प्रार्थना करत लहानपणीच माझ्यासारख्या वेड्या मुली हे हरितालिकेचे कडक व्रत सुरु करायच्या. 😅 पन्नास वर्षांपूर्वीही जोशीबाईंसारख्या खुल्या, आधुनिक विचारसारणीच्या बायका होत्या मलकापूरमध्ये, त्यामुळे तसं आमचं गाव फार काही कर्मठ रुढी परंपरा मानत नसे. तरीही ‘नवरा’ या प्राण्याविषयी कुठलीही प्राथमिक माहिती/अंदाज नसताना उगीचच मी हे व्रत अगदी वयाच्या सातव्या वर्षी आरंभले... कारण काय तर माझ्या जिवलग सख्या कांचन घुगरदरे, वृंदा जोशी, मंजुषा कुलकर्णी, मयुरा पास्ते इत्यादी मुलींनी हा उपवास सुरु केला. ‘चांगला नवरा’ म्हणजे काय हे यातल्या एकीलाही तेंव्हा कळत आणि वळतही नव्हतं. जणू काय चांगल्या नवरदेवांचा सेलच लागलाय… आणि सगळे चांगले नवरे संपले तर??? असा स्त्रीसुलभ विचार मनी डोकावला असावा आणि ‘आ बैल मुझे मार’ करत सगळ्यांनी उपास सुरु केले..😂 माझी मनकवडी आई  'तुला मुळीच झेपणार नाही, काही नको उपास-तापास' असे  म्हणत असतानाही धिंगाणा घालून उपवास सुरु केला.

हिमकन्या अपर्णेच्या मनी तो भोळा शिव वसला होता, ती त्याच्या प्रेमातही पडली आणि त्याच्या प्राप्तीसाठी चौसष्ट वर्षे वनस्पतीची पर्णे खाऊन ती तप करत होती.💕 सर्व सुख-वैभव प्राप्त करुन वैकुंठात शेषनागावर निवांत पहूडलेल्या नारायणाचे स्थळ नारदानी तिच्या बाबांना सुचवले त्यानी लगेच होकार दिला. हे ऐकून उमेला फार राग आला, तिने हे सुसंपन्न स्थळ नाकारले. आपला विवाह भणंग योगी कैलासपती शिवाशी व्हावा म्हणून तळमळू लागली. तिच्या सखीने तिला हे हरितालिकेचे हे व्रत सांगितले. दोघी वनात रवाना झाल्या आणि पार्वतीने हे कडक व्रत आरंभले .. 👸 म्हणून आम्ही वेडपट मुलींनी काही अक्कल नसताना माहित नसलेला ‘नवरा’ चांगला मिळूदे यासाठी हे व्रत करायचे प्रयोजनच काय? पण एका शेळीमागून इतर शेळ्या डोळे मिटून आपोआप जातात तसा सगळ्यांनी ‘कडक’ उपास सुरु केला. 

हरितालिकेच्या व्रताच्या आदल्या दिवशी ‘पारणे’ असते. या दिवशी छान खमंग भाजके पदार्थ खायचे असतात. ते सगळे भरपेट खाऊन मग आम्ही पूजेची दूर्वा, पत्री, फुले, बेल गोळा करायला सगळ्यांच्या अंगणात पाहणी सुरू करायचो. गणपतीचे पडघम वाजायला सुरु झालेले असतात त्यामुळे या बरोबरच तीही तयारी करायची. पत्री-फुले गोळा करून झाली की आमचे मुलींचे काम संपे. माझ्या लहानपणी आत्ताच्या गणोबा सारखी फक्त मातीची सुरेख सखी-पार्वतीची मूर्ती मिळे, तिला रंगवलेले मात्र नसे. दरवर्षी गणेशचतुर्थीच्या आधीच्या दिवशी ही पूजा असते. आई, आजीच्या मागे लुडबूड करत मी साग्रसंगीत पहिली पूजा केली. गंमत म्हणजे माझी सत्वपरिक्षा पहायला त्या वर्षी हरितालिका आणि गणपती एकाच दिवशी होत्या! तिथी एक आली की क्वचित असे होते म्हणे. घरात बाप्पाच्या नैवेद्याची तयारी सुरू होती. खीर,मोदक, बटाट्याची माझी आवडती भाजी….😋 सुग्रास भोजनाचे परिमळ घराघरात दरवळत होते. उपास असल्याने सारखे लक्ष तिकडेच जात होते. ‘पूजा झाली की एखादे फळ खा’ असे मातेने सांगितले. मी अतिशहाणपणा करत ‘मी निर्जळी उपास धरला आहे’ असे सांगून वाद घातला.😖 मग आज्जी येऊन ‘कर होss निर्जळी उपास, मग चांगला नवरोबा मिळेल’ असे बोलून माझी पाठराखण केली. दोघी तोंडाला पदर लावून खुदू खुदू हसत बसल्या आणि मला काही तरी कामात गुंतवून टाकले.

        दुपारची गणेशाची आरती झाली आणि सगळे जेवायला बसले. मला काही चैन पडेना.. आमचे कळगुटे बंधू मुद्दाम बटाट्याच्या भाजीचे, मोदकाचे वर्णन करत 'व्वा.. व्वा.. उत्तम'... करत भोजन चापू लागले.😠 आता भाजी संपणार असे वाटू लागताच मी मातेच्या मुखाकडे पाहत बसले, तिने बरोब्बर ओळखले आणि परफ़ेक्ट टायमिंगवर फसवा बॉल टाकत … ‘बसतीस का जेवायला?’ असे विचारले मात्र… मी लगेच मांडी घालून पाटावर बसले आणि अगदी अलगद सोप्पा झेल दिला!...😝 प्रेमळ बंधू एकदम खदा खदा हसायला लागले.. आईने खुणेनेच त्यांना दटावले. भुकेली मी इकडे तिकडे न बघता.. मोदक आणि बटाट्याच्या पिवळ्या जर्द भाजीवर तुटून पडले!  माझा उपास मोडला म्हणून बंधूराज, आई, आज्जी सगळेच खो-खो हसायला लागले!  आईने टाकलेला मोहक चेंडू माझ्या वेळाने लक्षात आला… पण एकदा झेल दिल्यावर तो नो बॉल होता असे मीच कसे म्हणणार?... मोडलेला उपास आता कसा जोडणार ?.. शास्त्रात याला पळवाट काढणारे उत्तर नसल्याने, पुढचे सगळे वर्ष भावंडांना चिडवायला छान कारण मिळाले… एका तुच्छ बटाटा भाजीने मला मोहात पाडले आणि मी स्वत: माकडांच्या हातात कोलीत दिले! बंधू सगळ्या गावात सांगत सुटले.. 'उपास मोडला...उपास मोडला, हिला चांगला नवरा मिळणार नाही'... असे प्रथम ग्रासे अपयश पदरी पडले. नापास झाल्यासारखे अपमानास्पद वाटून कान, नाक लालेलाल झाले. हुकमी शतक झळकावणाऱ्या पट्टीच्या फलंदाजाला शुन्यावर आउट झाल्यावर कसं वाटावं तसं वाटलं! 'मला अर्धे तरी पुण्य मिळेल का? मी केला ना अर्धा उपास?' असा केविलवाणा प्रश्न मी आई, आज्जीला विचारुन पाहिला. यावर भावंडानी 'उपास अर्धवट तर नवरा अर्धवट' असे उत्तर दिल्याने… मी रडून कांगावा केला.😅 शेवटी बाबांनी 'लाडक्या लेकीस मी चांगला नवरा शोधून आणतो'  ही खात्री दिल्यावर मनास बरे वाटले. नवरोबाचा भार प्रेमळ पित्यावर टाकून मी खेळायला पळाले.😊

           पुढचं पूर्ण वर्ष आमच्या भावंडांचं चिडवणं सुरुच होतं. मग आठव्या वर्षी मात्र गड सर करायची मनाची पूर्ण तयारी केली. नशीबाने त्या वर्षी हरितालिका आदल्या दिवशी आली आणि माझा निर्जळी उपास सुरु झाला. वर्षभर भांडणे सोडवून दमलेल्या मातेने आधी तंबी देऊन भावंडांची तोंडे गप्प केली होती.😂 ती सारी माझा पचका पहायला टपली होती. 'याना चांगली बायको मिळायला नको? याना पण व्रत करायला सांग'..अशी भुणभुण मी मातेच्या मागे लावून स्त्री-पुरुष समानता आणायचा बालप्रयत्न केला होता, पण खादाड विरोधीपक्षानी कडाडून विरोध केला आणि प्रस्ताव बारगळला!😅 ते मला हसायची एक संधी सोडत नव्हते. मग दुसऱ्या वर्षापासून मी नेटाने निर्जळीचा प्रामाणिक प्रयत्न सुरु केला. आई, आजी बरोबर पूजा केली की आजीने हळूच फळे दाखवली ...पण मनावर दगड की काय ते ठेवला आणि निर्जळी उपास सुरु केला. पोटात काही नसलं की वेळ जाता जात नाही, घड्याळाचा काटा सरकतच नाही पुढे. मग कांचनच्या गोल काट्यावर जाऊन, सगळ्या सख्यांना जमवून ‘तू काय काय खाल्लंस?, मी काहीच कसं नाही खाल्लं’ याची सांगोपांग शहानिशा, चर्चा रंगे. सगळ्याच जणी सुरात सूर मिसळून निर्जळीचा संकल्प ठासून सांगत. एखादी स्मार्ट मुलगी त्यात भर घालून ‘थुंकी सुद्धा गिळायची नसते’ असं सांगून उगीच वेड्यासारखी थुंकत बसे.😂 रात्री बाराला रुईच्या पानावर दही घालून चाटायचे असते असे तिने सांगितलं. लगबगीने जाऊन आम्ही बाकीच्या शेळ्यानी काट्याकुट्याची पर्वा न करता ती पानेही पैदा केली. थुंकत बसलेल्या सखीचा उपास सगळ्यात कडक, आपण उगीच थुंकी गिळतोय असे अपराधी वाटू लगे. दर तासाभराने पोटाची जाणीव होई पोटातून कुsरss..कुsर ssअसा आवाज येई. पाय आपोआप घराकडे वळत. पाण्याने उपासाचा ‘कडकपणा' पातळसर करायची सुरुवात व्हायची. आईकडे आणि आज्जीकडे पहाताना कटाक्ष आपोआप केविलवाणे व्हायला सुरुवात व्हायची. त्या दोघी कुठे गूळ चिर, कुठे खोबरे खवण अशा कामात गर्क असत. गूळ/खोबरे तोंडात टाकायचा मोह होई… पण निर्जळी उपवासाला चालत नाही, हे आठवून तोंड बंद ठेवावे लागे. सारणातील गूळ, खोबरे, खसखस अशा खमंग वासानी जिभेस पाणी सुटे. एरवी घरात न ठरणारे पाऊल घरात स्थिरावलेले पाहून दोघीही गालात हसत असायच्या. मग आज्जीला दया येऊन वात्रट भाऊ जवळ पास नाहीत याची खात्री करून ती दोन केळी हातावर ठेवायची.. ‘पटकन खा, चालतात उपासाला’ असे सांगून. ती गप्पकन पोटात गडप करून मी दोघींनाही ‘मैत्रिणी घरात आल्या तर माझा निर्जळीच उपास आहे, मी काssही खाल्लेले नाही असे सांगा’ अशी सक्त ताकीद द्यायचे.😂 सगळ्या सख्या अशाच तासा तासाने घरी फक्त पाणी प्यायला जायच्या आणि परतायच्या. संध्याकाळी सगळ्यांच्याच आया आणि आज्ज्या टाळ्या देत काय बोलायच्या… की आमच्या ‘निर्जळी’वर  हसत बसायच्या… हे बाकी कोडेच आहे.😉 

फळे हा पदार्थ जेवणाची कसर अजिबात पुरी करू शकत नाही आणि कितीही फळे खाल्ली तरी पोट भरत नाही. येता जाता सारखी चरायची सवय, असं तोंडाला कुलूप लाऊन कशी जाणार? आमच्या आया बाया मात्र कमाल होत्या, अगदी कडक उपास करुन, गणपती च्या आगमनाची सगळी जय्यत तयारी करुन रात्री खेळायला मैदानात उतरत आणि मग धमाल सुरु होई. आमची म्लान मुखकमले पाहून सगळ्या आम्हाला ‘उपासाचं तेज आलंय हांss चेहेऱ्यावर!!’ असं मुद्दाम खवचटपणे सांगत.😃 बऱ्याचशा बायकांना कडक उपासांची सवय होती त्यामुळे त्यांच्या उत्साहात काडीएवढा फरक पडलेला नसे, अगदी फ्रेश असायच्या त्या. ‘गणोबा,गणपती आज तुम्ही माहेरी येशीला', असली गाणी सुरू होत.. 'गौरी माहेरा जाशील, काय काय लेणे लेऊन येशील?'  ही पारंपारिक गाणी सुरू होत. सगळ्या गीतात गौरी लंकेची पार्वती आहे हे सिद्ध केले जाई. अनादी काळा पासून बायका इतर बायकांच्या दागिन्यांकडे अगदी बारकाईने लक्ष ठेवत असाव्यात, असा निष्कर्ष निघतो. असे करत सगळं वातावरण गणपती, गौरी आणि शंकरोबाच्या आगमनात नाहून निघे. देहभान हरपून आम्ही पोरी उपाशी पोटी चोरट्या फलाहारावर रात्री एक-दोन पर्यंत अनेक खेळ खेळत असू. दमून आईच्या कुशीत शिरलं की मात्र पायात गोळे यायला लागत आणि रडायलाच येई. झोप कुठली यायला?... मुलाच्या पोटातली भूक मातेला बरोब्बर समजते. आई हळूच उठायची आणि मिणमिण पेटणाऱ्या वातीच्या स्टोव्हवर वरीचे तांदूळ तिखट मीठ घालून रांधायची आणि आम्हा बहिणींना खाऊ घालायची. हे सगळं अगदी खुट्ट आवाज न करता चाले. कारण काय, तर आमचे झोपलेले वात्रट बंधू जागे होऊन ‘उपास उद्या सकाळी सोडायचा असतोsss आत्ता नाहीsss’ करून आम्हाला चिडवून रात्री अपरात्री भांडणे हातघाईवर येउन, दंगल उसळू नये. गुपचूप केलेले ते वरीचे तांदूळ दूध-दही घातले की अगदी चविष्ट लागायचे. ते गुटू-गुटू ओरपले की झोपही अगदी मस्त डाराडूर लागायची.😃

सकाळी लवकर उठून गणपती बसवायला गुरुजी येण्यापूर्वी हरितालिकेला उत्तरपूजा करून दही भाताचा नैवेद्य दाखवून निरोप द्यायचा. तो भात खाउन उपवास सोडायचा, मस्त दहीदूध भात आणि मिरचीचं लोणचं फक्कडपैकी लागायचं. मग तृप्त मनाने  हरितालिकाना विसर्जीत करायला नदीवर जायचे. एकदा गणपतीसाठी छान नवीन कपडे घालून, तयार होऊन हरितालिकेच्या मूर्तीचे विसर्जन करायला आम्ही बहिणी नदीवर गेलो. चिरचिर पावसाने सगळा लाल मातीचा रस्ता निसरडा झाला होता. आम्ही पटकन परत यायचे म्हणून भराभर चालत होतो. त्या उतरत्या आणि निसरड्या रस्त्यावर ती घसरली आणि चांगली ५-७ फूट घसरगुंडीसारखी पुढे गेली, धबाक असा आवाज करत डायरेक्ट पाण्यात पडली. चिखल असल्यामुळे तिला पटकन उठताही येईना म्हणून मी हात द्यायला गेले आणि दोघीही छान कपड्यांना चिखलात लोळण फुगड़ी खेळून घरी आलो. चिखलाने बरबटलेली आमची रुपे बघून घरच्यांचे चेहेरे अगदी बघण्यासारखे झाले होते, पण गुरुजी आल्यामुळे आम्हाला रागे न भरता ‘झटकन आवरून या’ चे फर्मान मिळाले. 

मनोभावे पुजलेली अशी ही निर्जळी हरितालिका मला चांगलीच पावली आणि मनपसंत पती मिळाला. या जन्मीचा प्रश्न सुटला असा धूर्त विचार करुन मी लग्नानंतर पूजेपर्यंत निर्जळी आणि मग खाऊन-पिऊन असा उपास सुरु केला.😆 लहानपणी करायचे तसा केला तर माझे कौतुक करायला आता आई कशी येणार? त्या उमेसारखी उगाच मोठ्ठी होऊन गेले आणि नवरा करुन बसले होते. ती तपास बसली होती आणि मी नोकरी करत संसाराचे रहाट गाडगे ओढत होते.. कालाय तस्मै नम:, मग उपास लागणे परवडणारे नव्हतेच. माझ्या खऱ्या साग्रसंगीत हरितालिका आम्ही स्वाती कॉम्प्लेक्समधे राहायला गेल्यावर रुपाली उपाध्येंमुळे सुरु झाल्या. त्या कर्नाटकच्या आहेत आणि कर्नाटकी परंपरेनुसार सगळे भाजके पदार्थ उपासाला चालतात. कर्नाटकाची ही एक गोष्ट बरिक मला फारच पसंत आहे. हे लोक पोटावर खूप प्रेम करतात. उगीच उपोषण करून तोंडाला फेस आणणारी व्रते करत नसावेत. सगळेच कसे खाद्य सम्राट… पोटातला एक पदार्थ लगेच दुसऱ्यास जोडीला बोलावून घेतो, रिकामी जागा म्हणून सोडू देत नाही. यांच्या उपासाला पोहे, उप्पीटपासून मुगाची खिचडीपर्यंत आलम पदार्थ दिमतीला हजर असतात. असा ‘भाजका’ उपास करण्यासाठी उत्तम सुगरण शेजारीण मिळाल्यावर जिव्हेचे जे यथेच्छ कौतुक करता येते त्याचे काय वर्णन करू!!😃 वहिनींची शाबू खिचडी तर माझी पचडी, माझी खारकांची खीर तर वहिनींचे खारे काजू. पुढे पुढे कुलकर्णी वहिनींचे श्रीखंड, रानडे काकूंचा रताळ्याचा खिस, बटाटा पापड आणि शेवटी पित्तप्रकोप होऊ नये म्हणून आटीव दूध!असे करत ताटभर पदार्थ चापून ‘सुजळी’ हरितालिका होऊ लागल्या!!!😂 घरचे पुरुष, मुले यांना पण अचानक उपासाची उपरती झाली, ते ही आनंदे सगळे चाखू लागले. साग्रसंगीत उपास, गाणी, दंगा बारा वाजता आरती असे जागरणही सुरु झाले. अशी ही हरितालिकेची कहाणी एकविसाव्या शतकात सुरुच राहिली. 

बाकी निर्जळी उपासाचे कौतुक मोडीत काढले ते नऊ दिवस लिंबू पाणी पिऊन नवरात्राचे उपास करणाऱ्या सगळ्या भक्तांनी फलाहार, घनाहार, दुग्धाहार करुनही उपवास लागणाऱ्या आमच्यासारख्या सामान्य पामरानी त्यांच्याबद्धल काय बोलावे??? त्यांना खरंच माझे साष्टांग दंडवत. 👏 माझ्या कपाळी 'उपास न झेपणारी' हा सातव्या वर्षी मारलेला शिक्का अजूनही अबाधित आहे. चांगला नवरा मिळावा म्हणून आम्ही ‘निर्जळी’ हरितालिका व्रत केले पण चांगली बायको मिळावी म्हणून एखाद्या शंकरोबाने उपास केलेले ऐकिवात नाही. तशी समानता आली तर जास्त  बहार येईल! त्या सोनेरी दिवसाची वाट पहात आणि पुढच्या पिढीस 'निर्जळी' झेपो, त्यांना मनासारखा जोडीदार भेटो असा शुभाशिर्वाद देऊन ही साठा उत्तराची कहाणी सुफळ संपूर्ण..😊

विजयश्री तारे-जोशी

२०-८-२०२०