तोच चंद्रमा नभात... (कोजागिरी पौर्णिमा स्पेशल)

 

         'तोच चंद्रमा नभात' हे गाणे 'उगवला चंद्र पुनवेचा' अशी चंद्राला समर्पित एकाहून एक सुमधूर अजरामर गाणी कोजागिरीला कानी घुमतात.🌚 मन अलगद सुरांवर आरुढ होऊन 'चलो दिलदार चलो चांद के पार चलो, हम हैं तैयार चलो 'असे म्हणत चंदेरी प्रकाशात चांद्रभूमीवर रवाना होतं. रोमँटिकपणा करत 'खोया खोया चांद ऽऽ' करत देवानंद सारखं रानोमाळ धावू लागतं. या शारद पौर्णिमेची शान काही औरच असते. 'को जागर्ति, को जागर्ति?' म्हणजे  'कोण जागे आहे, कर्तव्य दक्ष आहे?' असे म्हणत कोजागिरी पौर्णिमेच्या उत्तररात्री साक्षात लक्ष्मी चंद्रमंडळातून पृथ्वीवर अवतरते! जे कोणी उद्योगात आहेत त्यांना लक्ष्मी माता भरभरून धन देऊन एकदम श्रीमंत करून टाकते. उद्योगाचे घरी रिद्धी-सिद्धी पाणी भरत असावी. कार्यमग्नतेला महत्व देऊन प्राचीन काळापासून ही  रात्र ‘कौमुदी पौर्णिमा’ किंवा ‘शरद पौर्णिमा’ म्हणून साजरा केली जाते. 

मलकापूर तर फक्त निखळ आनंदासाठी जगणारे खुशालचेंडू गाव त्यामुळे सगळे सण दणक्यात साजरे होतात. कोजागिरीच्या दिवशी तर फक्त ज्यांना बाहेर जाणे शक्य नाही तेवढेच लोक नाईलाजाने घरी, बाकी सगळे गाव चांदण प्रकाशात हिरवाईत विहरत असते. अशा या चंद्रोत्सवाचे आम्हाला लहानपणापासून अप्रूप होते. या चंदेरी  उत्साहावर पाणी ओतणाऱ्या त्याच वेळी टपकलेल्या सहामाही परीक्षेचा फार फार राग येई. शिक्षक लोक आणि घरचे सारखी परीक्षेची कटू आठवण करत आमचे नाचरे पाय त्वरेने मागे ओढत असत.😅 या परीक्षेच्या जाचातून कधी एकदा सुटतो असे वाटे, तशी लक्ष्मीला प्रार्थना करावी का काय असे वाटे. मलकापूर नगरीत नवरात्रीची लगबग संपताच कोजागिरीचे पडघम वाजत. श्रीमंत होण्याचा नाद नाहीतरी माणसाला आपल्यामागे धावायला लावतोच, त्यातून ही धुवांधार पावसानंतरची पहिलीच नितळ सुंदर, निरभ्र पुनवेची रात साहजिकच सगळ्यांच्या उत्साहाला ऊत आणायची. श्रीमंती देणारी लक्ष्मीमाता आणि आकाशीच्या तेजस चंद्राची दुधाळ साक्ष असलेल्या त्या उत्सवात मौजमजा लुटावी की वेड्यासारखा अभ्यास करावा हे आम्हा बालकांना मात्र कळायचं नाही. धन-संपत्तीचे आम्हाला काहिही पडलेले नव्हते, फक्त लख्ख चांदण्यात  धमाल करायची तीव्र इच्छा असे.😃

आमचे बालमंडळ सखीच्या कट्टयावर किंवा लिमये वाड्याच्या पायऱ्यांवर बसून,  परीक्षेच्या नावाने बोटे मोडत, आपली कोजागिरी कशी वेगळी साजरी करायची याचे बेत आखत असे. आपले मेजवानीचे गुपित कुणीही फोडायचे नाही असेही ठरे, मग काय एकीमेकींच्या कानात कुचू कुचू सुरुच. अभ्यासाकडे काणाडोळा करुन कानगोष्टी करत कार्यक्रमाची आखणी चालायची.👭 तिकडे मुलांचा बालचमूही या चांदणरात्री काय काय गुण उधळायचे- ते ही फार ओरडणे/मार न खाता याचं प्लॅनिंग सुरु करे.👬 आमच्या हातात पैसेच काय दमडी देणे हे एकप्रकारचे अवलक्षण मानले जाई. Pocket Money हा शब्द सुद्धा आदर्श पालकांच्या गावी नव्हता. हातात पैसे असलेली मुले बिघडतात, गावावरून ओवाळून टाकण्याजोगी होतात असा एक पक्का ग्रह होता.😅 त्यामुळे कोजागिरीच्या फिस्टसाठी सुद्धा आम्हाला घरातल्या आया-बायांच्या नाकदुऱ्या काढून गव्हाचे पीठ, तेल, बटाटे, साखर असे पदार्थ कष्टाने मिळवावे लागत. सगळे पदार्थ एकत्र केले जायचे. मग कोजागिरीला संध्याकाळी चंद्राने मुख दाखवले की लगेच सगळे लिमयेवाड्याच्या अंगणात जमायचे. गप्पा गोष्टी करता करता पुरी, बटाटा भाजी, भडंग, मसाला दूध असे पदार्थ तयार व्हायचे.🥗🥛 कुणाची तरी मोठी ताई, काकू  हे सगळे आनंदाने करत. आम्ही उगीच लुडबुड करत असू. सगळे पदार्थ करून झाले की ते आटीव दूध मधे ठेऊन सारे छान गोल करून बसायचे आणि मनोरंजनाचे खेळ सुरु व्हायचे. चंद्राची सगळी मराठी, हिंदी गाणी आवर्जून म्हणायची आणि नकला नाटक असे बैठे खेळ सुरु होत. डोक्यात चढलेली निद्राराणी, ते प्रसन्न वातावरण पाहून पळून जाई. लवकरच खमंग खाणे पोटात गुडूप व्हायचे आणि फक्त आटीव दूध चंद्र प्रकाशात मागे उरायचे. साधारण अकरापर्यंत कसाबसा उत्साह टिकायचा आणि त्यानंतर केंव्हा एकदा ते मधुर दूध पितो आणि झोपतो असे होऊन जायचे. आमच्यासारखीच सारी बालमंडळे आपापल्या परिने सांस्कृतिक कार्यक्रम साजरे करायची, त्यामुळे सगळीकडे दंगा-धोपा आणि सातमजली हास्याचे आवाज ऐकू यायचे.😆 या दिवशी होतकरू मुले स्वतःला सादर करून सभाधीटपणा अंगात आणायचा प्रयत्न करायची. लिमये, परांजपे, सबनीस, अंबिके, अष्टेकर अशा सगळ्या अंगणात बाल-थोर धमाल करत असायचे.🤗

शारद पौर्णिमेला शेतकरी बंधू शेतीच्या कामातून नुकतेच मोकळे झालेले असतात. धरणी आईनं मायंदाळ मोती पदरात ओतलेले असतात.👨‍🌾 हे सुगीचे दिवस शेतकरी राजालाच काय ढवल्या-पवळ्या, गुरे-ढोरे, पाखरे साऱ्यांना खुषी देतात. भाताची मळणी करून खळी मस्त मोकळी झालेली असतात. शेतकऱ्यांच्या कारभारणी कामाने दमून आकाशीच्या चांदव्या सोबत मजा करायला आसुसतात. ही नवान्न पौर्णिमा आहे या दिवशी नवे आलेले पीक पहिल्यांदा रांधून देवाला गोड-धोड नैवेद्य दाखवतात. नवीन भाताच्या, जोंधळ्याच्या सुवासिक ओंब्या दाराच्या चौकटीला अडकवतात.🌽 पंचक्रोशीत शेती असलेले मलकापूरकर कोजागिरी खळ्यात साजरी करतात. तरूण मुले आणि पुरुष मंडळी शेताच्या खळ्यावर चांदण्यांत त्यांच्या आवडीचे फर्मास पदार्थ रांधून कोजागिरीची मजा लुटतात. खास निमंत्रीत मित्र मंडळी हौसेने मज्जा करायला खळ्यावर जातात. हे खास निमंत्रीत मग त्या चांदण प्रकाशात हळूच त्यांच्याच शेतातले उरलेले भुईमूगाचे वेल उपटून शेंगा खाऊ लागतात 🥜! कालांतराने कुटुंबेच्या कुटुंबे या चांदण महोत्सवात सहभागी होऊ लागली. थोडी शिंगे फुटल्यावर आम्हीही नजर ठेउन त्या रात्रीच्या पिट्टचांदण सैर-सपाट्यासाठी मोठ्यांकडे तगादा लावणे सुरु केले. परीक्षेचे कारण देत आम्हाला डावलण्याचा सगळे मोठ्ठे लोक निकराचा प्रयत्न करीत. आम्ही तोंडे बारीक करणे, रुसुन बसणे, उद्या दिवसभर अभ्यास करतो ( !) अशी वचने देत हर प्रयत्नाने कशी-बशी त्या पर्वणीला वर्णी लावून घेत होतो.😅 त्या गुलाबी थंडीतील शारद चांदणं पिण्यासाठी सगळ्यांची आठवडाभर लगबग चाले. त्या काळी हॉटेल मधे फार खायची पद्धत नव्हती. तानवडे, गांधी, माजले अशी दोन-तीन हॉटेल आणि शेट्टी बंधूंच्या दुर्गाभवन मधे भजी, वडे या खमंग पदार्थांसाठी सकाळ पासूनच नंबर लावले जात. कोणी मसाले भात, बटाटे रस्सा, कुर्मा असेही बेत ठरवत.🍛 मग पाक कलातज्ञ आचारी, बत्ती वगैरे सोबत घेउन चांदण्यात पदार्थ शिजत. काही रसिक चमचमीत जेवण बनवून फक्त खायला गावाबाहेर जात. बालमंडळी वर्गणीप्रमाणे भडंग, वडे असे सोपे पदार्थ ठरवत. सारा गाव अती उत्साहे पटापट वर्गणी जमा करून पुनवेकडे डोळे लावून बसे. काही तरूण उत्स्फूर्त कार्यकर्ते सगळी जबाबदारी अंगावर घेऊन कार्यक्रम यशस्वी करण्यासाठी झटत. बिचारे शेवटपर्यंत पळापळ करत. काही हौशे-गौशे-नौशे वर्गणी देता देत नाहीत आणि या बिचाऱ्या पक्ष कार्यकर्त्यांच्या खिशाला कात्री लागे. तर काही उपटसुंभ ऐनवेळी हजेरी लावत. तो हिशेबाचा घोळ पुढे  महिनाभर निस्तारावा लागे !😆

खूप प्रतिक्षेनंतर ती मंतरलेली रजनी येई. तिन्हीसांजेला सूर्यमामाने दडी मारली आणि शुभ्र तेजाने चमकणारा भला मोठ्ठा चांदोमामा नभांगणी दिसू लागला की आनंदपर्व सुरु होई. संध्याकाळपासूनच तरुण-तरुणी, महिला-पुरुषांचे जत्थे गावाबाहेर पडायला लागत.👨‍👩‍👧‍👧 गळ्यात छोटा ट्रांझिस्टर, टेप रेकॉर्डर, हातात काठी, बॅटरी आणि स्वेटर-मफलर अशी जय्यत तयारी करून गडगडाटी हसत लोक बाहेर पडायचे. एकीकडे आटीव केशर दूध तर दुसरीकडे मेजवानीचा मेनू हसत खेळत तयार होई. महिला जेवणात गप्पा मारत हसत खेळत मदत करत. चेष्टा मस्करी, पांचट विनोद करत रात्र पुढे पुढे सरकत असे. चांदव्याच्या शुभ्र-दुधी प्रकाशात गुलाबी थंडीत दूरवर पाय दुखेपर्यंत भटकंती करून आल्यावर केशरी मसाला दुधावर नजर ठेऊन शेरो-शायरी, काव्यवाचन, भावगीत, चुटके, विनोद असे सुरु झाले की वेळ-काळाचे भान उरत नसे. रात्र भर गाण्याच्या भेंड्या चालत. रात्र वाढू लागली की हवेतला गारवा चांगलाच जाणवू लागे दातावर दात आपटू लागायचे.🥶 गरम गरम दुधाचे ग्लास रिते होत आणि रात्र रंगत जाई. पहाटे ३-४ पर्यंत चंद्र थकतो की आपण या इर्षेवर कोजागिरी जागवली जाई. पहाटे बुधदर्शन होईपर्यंत गप्पाष्टके रंगत. कोणी तरी हटकून भूताच्या गोष्टी, किस्से सांगत आमची पाचावर धारण बसवे. इथे कसे भूत आहे, तिथे कसे हाक मारून कोंबडी मागते असले अनुभव कथन सुरु होई.👻 मग मात्र त्या रुपेरी चांदण्यात इकडे तिकडं मान वळवायची भिती वाटे. काही सुंदर तरुणी फ्याशन म्हणून पांढरी साडी नेसून, पांढऱ्या बांगड्या घालून आल्या की आम्हाला त्या भूत आहेत का काय अशी शंका येऊ लागे. त्यांचे पाय उलटे आहेत का ते पहावे असे वाटे. आम्हाला असे घाबरवून झाले की मग कोणीतरी भूताचा भयानक विषय हसत बदले.😁 

आता आकाशातून साक्षात लक्ष्मीच अवतरते मग भुते कशी असतील? लक्ष्मीला घाबरणार ना भुते? या भरवशावर आम्ही मुले शूरवीरासारखी या चांदण सहलीला जात असू. कोवळ्या रुपेरी प्रकाशात जग कसे आगळेच भासायचे. शाहूवाडीच्या शाहू हायस्कूलच्या पटांगणात खूप मंडळी एकत्र असायची, तिथे आम्हाला ही शारद पौर्णिमा अनुभवता आली. काही रसिक सरळ महादेव टेकडीवर, आजुबाजुच्या डोंगरावर थोडे दूर मांसाहारी मजा लुटायला जायचे. आयुष्यात कधीच न हसलेली काही मंडळी विलोभनीय चंद्रप्रकाशात हसताना पाहून नवल वाटायचे. रुपेरी तेजाचा कोमल चांदणचुरा आसमंती पसरला की अवघी धरती चमचम करू लागे. प्रेमी जीव म्हणूनच तर या रजनीनाथावर जीव टाकतात. त्या काळी तिथेही काही प्रेम विव्हल युगुले असतील पण केवळ सलज्ज दृष्टा-दृष्टच होई बरे!❤ आतासारखी सार्वजनिक ठिकाणी बेभान चाळे करण्याची पद्धतच नव्हती. त्या मुळे मर्यादशील प्रेमीयुगुले एकमेकांच्या दर्शनावर समाधान मानत असावीत. त्या प्रियेसी छान नटून-थटून शुभ्र साडी नेसून कडक म्याचिंग करुन येत आणि शुक्रचांदणी सारख्या लुकलुकताना भिरी-भिरी नजरेने प्रियकराला शोधत असत. आमच्याकडे साफ दुर्लक्ष करुन त्या भलतीकडे पाहून नेत्रपल्लवी करू लागत. आमच्या बालमनाला इतकेच काय ते त्यांचे चांदण प्रेम उमजले.😆 आता ते आठवून हसू येते आणि वाटते… अरेरे तो काळ प्रेमिकांना बराच कठीण जात असावा… आमच्यासारखे सारे गनिम बारीक नजर ठेवून असल्यानं आजसारखा खुल्लम खुल्ला आचरटपणा घडत नसे.

अशी ही मलकापूरची चित्त उत्साहित करणारी कोजागिरी ज्याने अनुभवली, तो त्या स्मृतीत रंगून जाणारच.😊 धवल तेजाने चमकणारे गूढ हिरवे-काळे डोंगरमाथे, मधूनच खळखळ आवाजात रुपेरी जल वाहून नेणाऱ्या नद्या आणि गर्द झाडीने वेढलेला हा परिसर शारद चांदण्यात नाहून निघाला की अद्भुत प्रदेश भासे. झाडा-माडांच्या शेंड्यावर पडलेली चंदेरी आभा पाहिली की वृक्ष जणूकाय त्या तेजोनिधीचे शेंडे हालवून आदरातिथ्य करत आहेत असे वाटे. नदीत पडलेले चंद्रबिंब आणि भोवताली त्याचीच मायाळू चांदण-प्रभा सारा परिसर उजळून टाके. तो अलौकीक रुप लाभलेला चंद्रमा डोंगरा आडून सलज्ज नववधू सारखा हळूवार उगवे. तोच शशी  रात्रीचा कैफ चढू लागला की  झरझर डोक्यावर येऊन, प्रत्येक जलाशयात स्वत:चे अलौकिक रूपडे न्याहाळून गालात हसत असावा. छोट्या मोठ्या डबक्यातही ते मनोहर बालबिंब दिसू लागे. आकाशीच्या दुधी चांदव्याची धरती वरची अनेक जलबिंबे बघून भान हरपून जाई. आसमंत अगदी परीकथेतल्या मोहक पण गूढ असा भासे. आजीने कोजागिरीची गोष्ट सांगितलेली असल्यामुळे आम्ही सारे कुठे लक्ष्मीचा रथ दिसतो का लक्ष ठेवायचो. या दिवशी ज्येष्ठ अपत्यास नवे धवल वस्त्र द्यावे आणि ओवाळावे अशीही परंपरा आहे. पंचांगात ‘ज्येष्ठ अपत्यास निरंजन’ असे लिहिलेले वाचून ‘इतर अपत्यांस मानाप्रमाणे धपाटा किंवा चापट’ असे वाचून हसत असू.😆 कुठली आई एकाच मुलाला ओवाळून बाकीच्यांना तसेच कसे ठेवेल??? या दिवशी तर चंद्रालाही आकाश दीपाने ओवाळतात. काही लोकांकडे लक्ष्मीपूजन करून आटीव दूध, शहाळ्याचे पाणी आणि पोहे असा नैवेद्य दाखवण्याची रीत आहे.🥥 दम्यावरचे एक आयुर्वेदिक औषध कोजागिरीच्या चंद्रप्रकाशात तयार केले तरच लागू पडते असे म्हणतात म्हणजे ती शितल किरणे औषधीही असावीत. काही प्रांतात या दिवशी द्यूत-क्रीडा करतात असेही ऐकिवात आहे. पण पांडवांसारखा घात करून घ्यायचा नसेल तर फक्त मसाला दूध पिऊन दंगामस्ती करणे कधीही चांगले! लक्ष्मी मातेलाही जुगाराचे उद्योग का बरे आवडतील ? असा भोळा प्रश्न उरतोच! 🤔

शाहूवाडी-मलकापूरची गावरान कोजागिरी चांदण्यात नहात हातात काठी  घेऊन पायात येणारे साप, बेडूक चुकवत साजरी होई. लक्ष्मी किती जणांना प्रसन्न झाली माहिती नाही पण सरस्वती आणि आरोग्यदेवता नक्कीच गावाला प्रसन्न आहे.🙂 लोक कायम आनंदी, उत्साही असतात. उत्तम आरोग्यामुळे कुणाला सर्दी, खोकला पलीकडे कोणताच आजार झाला नाही. Child specialist मुलांना लागतो हे अलीकडे समजले. तोपर्यंत डॉ.जोशी, डॉ.अंबिके, डॉ. देशपांडे आणि एक काकिर्डे वैद्यबुवा यांच्या ज्ञानावर सारे गाव ठणठणीत राहिले.💪 हातातून छन-छन होणारा लक्ष्मीदेवीचा धन वर्षाव आम्हाला आरोग्यरूपे प्राप्त झाला, हे ही नसे थोडके. अंथरूण पाहून पाय पसरणे या तत्वावर सगळे आपापले जीवन आखतात. कुठलीही जीवघेणी स्पर्धा नाही की उद्याच्या अवास्तव अपेक्षा नाहीत. सुखी, समाधानी व आरोग्य संपन्न असे हे टुमदार गाव. अगदी ‘भूतान’ एवढे आनंदी गाव आहे असे म्हणायला त्या चंद्राचीही काहीच हरकत नसावी. 😃

खेड्यातली ती कांदे-बटाटे अशी वर्गणी काढून केलेली कोजागिरीची फिस्ट चाळीस वर्षे डोक्यात अमरत्व घेऊन बसली आहे. आज मात्र उच्चभ्रू सोसायटीत राहूनही मी ती कोजागिरी आठवते. मनातल्या मनात टेकडीवर किंवा शाहूवाडीच्या झाडीत जाते आणि त्याच रजनीनाथाला वंदन करून उत्तम आरोग्याचं मागणं मागते. सख्यांबरोबरचे हरवलेले क्षण आणि हरवलेल्या रेडिओवर लागलेली चंद्राची गाणी मनात वाजत रहातात. कधीच न संपणारा अनमोल खजिना आहे तो. तो चंद्रमा लाखो कलाकारांचे स्फूर्तिस्थान आहे. जो पर्यंत जगात चंद्र तारे आहेत तोपर्यंत ही कोजागिरीची रात चिरंतन चिरतरूण आहे. 🤗

आता मी उंच टेरेसवर जाऊन त्या तेजोनिधी चंद्राला मस्त आटीव दूध नैवेद्य अर्पण करते. विचार करते… उंच बिल्डींग काय, झोपडी काय, शहर काय, खेडे काय, विशाल रत्नाकर काय, पर्वत काय.. हा देश काय आणि तो देश काय… आपला चंद्रमा साऱ्या जगतावर तारांगणाची निळसर रुपेरी उबदार दुलई  पांघरून त्याला मायेने कुशीत घेतो…🌃

आजही आई त्या चांदव्याला ओवाळून त्याच्या दुधी रुपात दूर असलेल्या तिच्या पिलाला पहाते, त्याला ओवाळले की तो आपल्या जादूई किरणानी ती वात्सल्यभावना तिच्या दूर देशीच्या पिलापर्यंत हळूवार पोहोचवतो….. एखादी ताई त्याच्यात भावाचे रुप पाहून त्याला भाऊच मानून भाऊबिजेला प्रेमाने ओवाळते…. कोणी विरहाग्नीत जळणारी प्रियसी त्याच्या साक्षीने प्रेम व्यक्त करते तर एखाद्या प्रियकरास त्याच्या प्रियेचा मुखडा चंद्रासम भासतो!…. इतका हा चंद्रमा आपला आपुलकीचा, हक्काचा आणि जवळचा आहे. आपल्या भावविश्वात त्याचे शीतल स्थान अढळ आहे… आणि कल्पांतापर्यंत राहिल….🌚

आपण सारे पृथ्वीवासी त्याच्या  चंदनासारख्या शीतल रुपेरी मायेसाठी  जन्मभर आसुसतो आणि बालकासारखे त्या शशी छायेत मस्त निद्रिस्त होतो. 😴

मनात गाणे गुंजत रहाते…'चंद्र आहे साक्षीला' 💞

विजयश्री तारे जोशी

28.10.2020