पूर्वरंग दिवाळीचे !!

‘या नागदेवताsss, या मच्छिंद्रनाथाsss 

 कुडबुड कुडबुड........कूडss’

अश्विन पौर्णिमा झाली की  मलकापूरला कडक्याची थंडी पडे. त्या गुलाबी गारठ्यात एक ‘पिंगळा’ भल्या पहाटे अवतरे. पहाटे पाच ते साडे-सहापर्यंत गावात या एका डमरूसारख्या वाजणाऱ्या 'चिडबुडे' नावाच्या वाद्याचा घंटेच्या टण-टण साथीने गूढ आवाज घुमायचा. पिंगळा मुक्तकंठाने  वरील लोकगीत  गाताना सारा गाव जागे करायचा. ते वाद्यही मस्त घुमायचे. ही खरंतर आमच्या आमच्या साखरझोपेची वेळ त्यामुळे पिंगळा हा माणूस असून तोच हे आवाज काढतो हे मला जरा मोठी झाल्यावरच समजले, तोपर्यंत तो एक देवदूत असून फक्त पुण्यवान लोकांना दिसतो असे वाटे.😛 घुगरदऱ्यांच्या फॅमिली कट्टयावर तो पिंगळा चहा पिताना पहाडी आवाजात पहाटगप्पा करायचा. कांचन घुगरदरेने त्याचे सांगितलेले अचूक भविष्यवाणीचे महात्म्य आणि बहारदार वर्णनं ऐकून एकदा भल्या पहाटे उठून, त्याचे याची देही याची डोळा दर्शन घेतलेच. पावणेसहा फूट उंचीचा, रापलेला दणकट देह, धोतर, पैरण, त्यावर काळा कोट, डोक्याला लाल मुंडासं खांद्यावरून मागे सोडलेल्या घंटेचा टण-टण आवाज, पायात कर्र कर्र वाजणाऱ्या वहाणा आणि हातात त्याचे स्पेशल वाद्य असा जामानिमा असे या पिंगळे  महाराजांचा. चिडबुडं  वाजवत, खणखणीत लोकगीत म्हणत, घंटेच्या तालावर हे महाशय चालायचे. बरोबर दिलेला शिधा गोळा करायची झोळीही असे. हा पिंगळा देवांची नावे घेता घेता भविष्यपण सांगायचा! लोक भक्तिभावानं त्या देवदूताच्या पाया पडायचे आणि सुपातून धान्य देऊन भविष्य विचारायला अधीर व्हायचे. एका सखीला कायमच पास होण्याची चिंता लागलेली, ती दरवर्षी त्याच्याकडून ‘बाळ तू पास व्हणार’ असे न चुकता वदवून घ्यायची. मी सूर्यवंशी असल्याने तसे वदवून घेणे मला जमायचे नाही आणि मग निकाल येईपर्यंत हुरहूर लागलेली असायची. मग घरच्यांचे ‘अभ्यास करायचा होतास गप्प… लागली भविष्य विचारायला’ हे ऐकून घ्यावे लागायचे.😅 आमच्या एका बंधूने घरच्यांची नजर चुकवून पिंगळ्याला पास होण्याबद्दल विचारले. तो म्हणाला ‘ बाळ तू लै हुश्शार हायस, डागदर (डॉक्टर) व्हशील.’.. झाले...खुशीने ऐन दिवाळीच्या दिवशी त्याने अंगातला नवा कोरा शर्ट काढून आनंदाने त्याला दान केला आणि कुडकुडत घरी आला. ऐन दिवाळीत उघड्या अंगाला चौदावे रत्न लागले!!! वर पुढचे वर्षभर इतकी बोलणी खावी लागली की तो बिचारा डॉक्टर होणेच काय बदली नवा शर्ट मागणे ही विसरून गेला.🤣 अशा रीतीने पिंगळ्याच्या सलामीने दिवाळीची नांदी सुरु होई. एकतर हे सुगीचे आनंदाचे दिवस, कापणीनंतर घरात धन-धान्य भरलेले म्हणूनच हे पिंगळा, वासुदेव, विविध सोंग काढणारे लोक येऊन उपजीविका करायचे, लोकही मोठ्या मनाने धान्य दान द्यायचे.

    सहामाही परीक्षा होईपर्यंत आम्ही अभ्यास करता करता कासवा सारखी तोंडे बाहेर काढून विविधरंगी तयारी गुपचूपपणे करायचो. सगळे गनिम शाळेत, घरात आमच्या कारवायांवर सक्त नजर ठेउन असत. काही मागा 'परीक्षा होऊदे,मग बघू' चे पालुपद रात्रंदिवस सुरु असे, अगदी घराघरातून तोच पडसाद ऐकू येई ! हे सुरु असतानाच बायकांची दिवाळीच्या फराळाची लगबग सुरु होई. सर्वात आधी शरद गुजर, कोठावळे, बाश्टे अशा किराणा मालाच्या दुकानात तोबा गर्दी उसळे. मलकापूरची आख्खी बाजारपेठ पंचक्रोशीतील लोकांनी फुलून जाई. सारी दुकाने सुवासिक साबण आणि रंगीत लाल-हिरव्या तेलानी सुगंधित होत. आमच्या अंगाला वर्षातून एकदाच लाईफबॉय सोडून वेगळा मोती साबण लागे. लाईफबॉय म्हशीपासून माणसापर्यंत चाले.😅 पण मोतीचा गोटा दुकानात दिसला तरी मुलायम नेत्रसौख्य देई. दुकानदार थकायचे इतकी गर्दी. आम्ही पोरे गडबड, गोंधळ, ढकलाढकली करून शरद गुजरकाकांना सतावून एकदाचा किराणा माल काबीज करत होतो. शरदकाका गाढ झोपेत सुद्धा हाताने पुडीचा दोरा गुंडाळत असतील असेही वाटे! मग कुठे घरोघरी जय्यत तयारी सुरु होई. चकली भाजणीची तयारी करताना ‘तुझं प्रमाण कसं? माझं असं’ असं करत एकमेकीला नव नव्या टिप्स घेत, ‘बरं का धणे टाक, हळकुंड, ओवा टाक’ करत घरोघरी डाळी, धणे, जिरे भाजल्याचा खमंग वास दरवळे. झारा-कढईच्या खण खण आवाजाच्या तालात भाजणी भाजून होई. वासानेच नाक तृप्त होई, कानही सतत स्वयंपाक घरात कानोसा घेत आणि अभ्यासावरचे लक्ष उडे. भाजणीचे आणि बेसन दळप सरुडकर, आवटे  किंवा सबनीसांच्या गिरणीत रुखवतासारखे दिमाखात मिरवत जायचे. आमच्या   ज्ञानावर फारसा विश्वास नसल्याने गृहलक्ष्मी जातीने हे काम करत.🙃 वाकून वाकून त्या पिठाला सारखं चाचपून, सूचना देत दळण व्हायचं, तरी बरं पट्टयात हात घालायच्या नाहीत!  मग ठाक ठाक करत त्या पिठाच्या गिरणीवर छोट्या काठीने मारत मारत एकदाचे हात, पाय, तोंड, केस पांढरे करून पीठ निघाले की अर्धी लढाई जिंकल्याचे समाधान चेहऱ्यावर घेऊन त्या दुर्गा घरी येत. 😃

    मुलांवर सोपवण्यात आलेला 'पोहे फुलवून आणणे' हा एक साग्रसंगीत कार्यक्रम असे. रात्रभर भात भिजत घालून, निथळून त्याचे पोहे काढायला भट्टीत नेणे यात एक दिवस जाई. सकाळी तोंड खंगाळून झाले रे झाले की एका भावंडाने पिशवी नंबरात ठेउन बसायचे, दिवसभर बाकीच्या भावंडांबरोबर आळीपाळीने तिथे एका पायावर तपश्चर्या करायची. मग कुठे दुपारी नंबर येई. उभे राहून पाय दुखले तर त्या पिशवीवर बसून रहायचं, पण तिथून हलायचं नाही.😅 त्या भट्टीजवळ भल्या मोठ्या लोखंडी कढईत वाळू असे, खाली जाळ लावला जाई. त्या वाळूत ओले भात टाकले की पोहे छान फुलून यायचे. मग मोठ्या, लोखंडी चाळणीसारख्या झाऱ्यात ते फुललेले पोहे वाळू चाळत चाळत बाहेर काढायचे. फार कौशल्याचे, कष्टाचे काम असे. फटाफट आवाज करत कमळा सारखे फुलणारे पोहे वाकून पाहताना अत्यानंद होई.😀 तोंडाला धग लागत आहे याची जाणीव नसे. धगीने लालभडक झालेले माकडासारखे तोंड आणि भट्टीच्या काजळीने, दिवसभराच्या खाल्लेल्या धुराने काळवंडलेले हात-पाय, कपडे अशी दिवसभर तंगी द्यावी लागे.😆 त्या पायलीभर ओल्या भाताला प्रेमभरे राखण्याची मेहनत केल्यावरच ते पोहे फुलत आणि पिशवी गरम ताज्या पोह्यांच्या मस्त सुगंधात नाहून जाई. कष्टाचे पोहे मूठभर चहात टाकून खाताना फारच मधुर लागायचे. सुदामाकडे कृष्णाने पोहे का मागितले असावेत ते बरोब्बर समजे. कृष्णाने भट्टीतले ताजे पोहे खाल्ले असणार, त्यालाच त्याची अमुल्य किंमत !!!☺ पोह्याबरोबरच शेंगदाणे भट्टीत भाजताना अवर्णनीय गंध येई, अगदी तोंडाला पाणी सुटे! आता मुलांना भट्टी नेऊन दाखवायला हवी, म्हणजे किमान त्या मागचे कष्ट तरी समजतील. पण ती मजा और असे हे बाकी खरे. किराणामाल हेलपाटे आणि पोहे भट्टीचा आमचा रोल संपला की घरातल्या बायका त्वरेने पुढच्या तयारीला लागत. आम्हाला तांदळातल्या खड्यासारखं उचलून बाहेर टाकणं हे त्यांचं पहिलं काम असे. ‘लुडबुड करू नको, अभ्यास कर जा’ असे करून सत्वर हाकलत. 😐

        आता एकदाची ती परीक्षा संपली की फक्त मज्जाच मज्जा अशी स्वप्नं दिसत. सगळीकडे धावणारे अचपळ मन ताब्यात ठेवत आम्ही काय अभ्यास करत होतो ते एक ईश्वररुपी शिक्षकच जाणोत. बावरे मन सगळ्या जिभेला पाणी सुटायला लावणाऱ्या अन्नब्रम्हाच्या गंधाने नाहून फुलपाखरांगत गंध हुंगत घरोघरी उडत जायचं.🦋 आमचं शरीर मात्र फक्त ती सहामाही पार पाडायचं निरस काम नाईलाजाने करत असे. पालकांना हुलकावणी देत हळूच आम्ही कानगोष्टी करत आमच्या दिवाळी मेकअपची जुळवा जुळव करायचो. पिना, रिबिनी, रोज पावडर, गंधाची बाटली या खरेदी एक-दोन रुपये बजेट असे. सगळ्या बालसख्या एकाच वेळी जाऊन, सगळ्या दुकानदारांचे दोन दिवस डोके फिरवून, घासाघीस करून ही खरेदी करत होतो.🎀 रिबिनी परत कर करुन त्याला वीट आणत होतो. त्याकाळी  चिट, मांजरपाट आणि पापलीन असे दोन-तीन कापड प्रकार होते. आम्हाला दुकानात कापड पसंतीला कैद्यासारखे दंडाला धरुन नेले जाई. ‘फक्त रंग सांगायचा, बाकी तोंडातून आवाज काढायचा नाही’ ही सक्त ताकीद असे! एका दिवाळीला मी आणि कांचनने एका ताग्यातले निळ्या फुलांचे कापड आणले, ऐन वेळी शिंपीमामानी शिवण्यास साफ नकार दिला. मग आमची हिरमुसलेली  तोंडे बघून  ममतेने  आमची सखी वृंदाची ताई, विद्या जोशीने हौसेने मस्त फ्याशनेबल फ्रॉक शिवले, ते ही अवघ्या दोन दिवसात!👗 केवळ एक छंद म्हणून! आम्ही खुशीने जुळ्या बहिणीसारख्या ते एकसारखे  फ्रॉक घालून नाचलो. आज प्रिय सखी कांचन आणि  मायाळू विद्याताई दोघीही या जगात नाहीत… तो फ्रॉक मात्र डोक्यात अमर होऊन प्रत्येक दिवाळीत घालावा असे वाटत राहिले आहे.

दिवाळीच्या फटाक्यासाठी अधून मधून घरी हट्ट करणे सुरु असे. फटाके वाटण्या करताना भावंडे  शत्रूपक्ष असल्याने त्यांच्या कारनाम्यावर जातीने लक्ष ठेवावे लागे. त्या काळी लक्ष्मी, विलायती, चिमणी, लवंगी असे तोटे मिळत. दुर्गंध सोडणारी नागाची गोळी, आमने-सामने, चंदनकाडी असे वेगळ्या प्रकारचे फटाकेही होते. गृहयुद्ध  होऊ नये म्हणून बाबा स्वत: सर्व फटाके समान वाटत. मला केपा फार आवडत, दिवसभर कुटायला मिळायच्या. मी तोटे बदलून केपा मागायचे. त्यातून मोठे वाजणारे फटाके बदली करताना मोठी भांडणे, वाद, मारामारी शेवटी मातेचे दिवाळीपूर्व धम्मकलाडू, चापटपोळ्या खायला मिळत. 'पुढच्या वर्षी फटाके नाहीत' असा धमकीलाडू ही मिळे. ✨ हे ओघाने न चुकता दरसाल घडेच. आमचे बंधू माझे पाताळात लपवलेले फटाके कसे पळवत आणि कधी उडवत ते आजतागायत समजले नाही… आता जाब विचारावा तर तह करून भांडण सोडवणारी माता नाही.

        एकीकडे मुलांचे वेगळेच उद्योग सुरु असत. बुरूड गल्लीत जाऊन दिवसभर हेलपाटे टाकत बांबूच्या कामट्या कापून, रंधून घ्यायला मुले नंबर लावत. मग अंबिके डॉक्टरांच्या अंगणात वर्गणी  काढून मोठ्ठा आकाशडबा/हिडिंबा तयार करण्यासाठी कामट्या बांधून मेढे केले जाई. त्यांचीही गुप्त खलबते चालत. ‘प्लॅनची आयडिया’ फोडायची नसे म्हणून चोरुन पोळी आणि ओरडून गुळवणी असे.🤣 लोक उगीच आपल्याला काही माहित नाही असे सोंग घेत. तो आकाशडबा उर्फ हिडिंबेला  लपवत लपवत अगदी शेवटी कागदी साडी नेसवून, झालरी लाऊन नवरीसारखे नटवायचं. इकडे काही मुले दारात लावायला आकाशकंदील घरी करायचा घाट घालत. त्या कामट्या, रंगीत कागद आणून डोक्याला डोकी लावून वीस वेळा करुन विस्कटून राब राब राबत असत. सारे घरदार खळीने चिकट झाले की वैतागून घरोघरी माता-पित्यांचा गोड, प्रेमळ आवाज चढे. 'अभ्यास करा' चे  धृवपद इंग्रजी सिनेमातील पार्श्वसंगीतासारखे तार सप्तकात सूरू होई.  शेवटी कशीबशी ती एखादे टोक बाहेर एखादे आत अशी बेढब, पोक काढलेली, अशक्त चांदणी उदयास येई. तिला रंगीत कागद नेसवला की ती गरीब  बिचाऱ्या चांदणीचे रुप घेई.⭐ स्वत:च्या मुलांनी केलेली असल्याने सगळ्यांना ती 'उत्तम' झाली असे म्हणावे लागे… ज्यासाठी ही बालके झटत. (अन्यथा पुन्हा खळीने घर-दार बरबटून घेणे तरी सोसावे लागेल ही भिती!) 😆

        आपली रांगोळी उत्तमच यावी म्हणून दिवाळीपूर्वी दारासमोरचे अंगण/रस्ता गुळगुळीत करणे हे मोठे काम असे. अंगण नटीच्या गालांइतके गुळगुळीत करण्यासाठी मुरूम, माती, शेण असा रोज रस्त्याचा मेकअप चालायचा. कधीकधी जोरदार पाऊस येऊन आमचा रस्ता मेकअप साफ धुवून टाकायचा पण तरीही परत परत आमचं लेपन सुरूच असायचं. इकडे कोळसा कुटून काळा रंग बनव, हळदी, कुंकूं, काव, गुलाल, पिवडी, नीळ वापरून विविध रंग आम्ही घरी तयार करत होतो. परीक्षेचे संकट डोक्यावर घोंगावत असे म्हणून कलाराधना चोरुन चोरुन सुरु असे. मग गुलाब कारेकर, भिकुताई माणकर अशा प्रवीण कलाकारांकडून रांगोळी वहीत काढून घेणे, पुस्तके जमवणे चाले. ते ठिपके उंटासारखे तिरकस  वर-खाली जाऊन जीव काढत. त्या ठिपक्यांची  सरळ रेषेत काढायला सारखा सराव लागतो, नाहीतर ठिपके जुळवताना हमखास राजहंसाची  कोंबडी होते! ते ठिपक्यांचे तुळशी वृंदावन आणि कासव बायका डोळे मिटून काढत, इतके लोकप्रिय! आम्ही आपलं ठिपक्यांच्या वाकड्या चालीस कंटाळून फ्री हैण्ड रांगोळी सुरु केली.🤣 असा  त्याकाळी सुद्धा रांगोळी हा फार महत्वाचा विषय असे.

        मुले दर वर्षी किल्ला करायची. अशीच गडबड किल्ल्याची माती आणायला पण चाललेली असायची.  सगळ्यांची अंगणे पालथी घालून कच्ची सामुग्री, वाळू, तट्टे, पत्रे, विटांचे तुकडे, दगड इत्यादी गोष्टी जमवत असू. ढोर मेहनत करत ही मुले बादल्या घेऊन मातीसाठी नदीकिनारे पालथे घालत. घरातून शिवाजी महाराज, मावळे अशा मूर्ती, तोफा, हळीव, मोहरी हे आणणाऱ्याला विशेष भाव मिळे.🧱 आम्हा मुलींना अंगण धुंडाळून वस्तू जमा करण्यासाठी हेरगिरीचे काम दिले जाई. एका मैत्रिणीने तोफ करायला घरातली चुलीवरची लोखंडी फुंकणी आणली. तोफ छान झाली, पण तिच्या घरच्यांना हा पराक्रम कळताच तोफ ताबडतोब जप्त झाली, तीच फुंकणी पाठीत बसली. मग ती अख्खी दिवाळी तिच्या घरच्यांना नावं  ठेवण्यात आणि ‘ती कशी झाशीची राणी आहे’ हे सांगण्यात रंगली.🤣 किल्ला बांधकामाच्या वस्तू जमा करेपर्यंत परीक्षा संपे. मग मुलांच्या दंग्याला ऊत येई. इतिहासाची पुस्तके धुंडाळत कोणता किल्ला बांधायचा ही गुप्त मसलत सुरु होई. आपला किल्ला भारी झालाच पाहिजे या साठी सगळे मावळे झटत. सगळे किल्ले ठरवत मग विचीत्र गड साकार होणार हे ही सगळे प्रेक्षक जाणत असत. साधारण आकार देऊन हिरवळ पेरणी आधी करावी लागे कारण दिवाळीत किल्ल्यावर गर्द जंगल दिसावे ही समस्त बालकांची मनिषा!🏡

  

    या दिवाळीच्या सुट्टीत मुलांनी धमाल करताना अभ्यास करावा हे कोणाच्या डोक्यात प्रथम आले ते माता सरस्वतीच जाणे, तिने त्यास का सदबुद्धी दिली नाही ??? हा अनुत्तरित प्रश्न उरतोच.😅 मुलांची ज्ञानाने भरलेली डोकी चकली-करंजी खात खात सपाट खोकी होऊ नयेत म्हणून शाळा उगीच ढिगभर गृहपाठ देत, आजही देतातच. असला अमानवीपणा पाहून पोरे रडकुंडीला येत. आजही मला हा प्रकार निषिद्धच वाटतो. माझी लेकरेही सुट्टी लागताच चिडचिड करत, अत्यंत घाणेरड्या अक्षरात, दोन दिवसात तो महिन्याभराचा गृहपाठ खरडून टाकत हे चांगले आठवतं.😆 अरे त्या गोजिरवाण्या मुलांना बिनधास्त खाऊदेत, मस्त खेळूदेत, मातीत लोळूदेत, डुंबूदेत थंडगार जलात कार्तिक स्नान करत... का त्यांचे सुंदरसे बालपण दिवाळी गृहपाठाने कुरतडायचे? आम्ही फार शहाणी मुले असल्यामुळे मस्त बालपण जगलो. या गृहपाठाला ना आम्ही फार महत्व दिले, ना आमच्या आदर्श पालकांनी.🙃

    परीक्षा झाली म्हणून मोठ्ठा कल्ला करत बाल गोपाळ घरी येत. दप्तरे कोपऱ्यात  फेकून देत आणि किल्ला बांधणीचं काम  रात्रं दिवस जोमात सुरु करत. अगदी शर्यत लागे लवकर किल्ला बांधण्याची.👨‍🔧 ही मुले कायम किल्ल्यावर मुक्कामाला असत, घरी पाऊल ठेवायची नाहीत, पोटाचीही शुध्द नसे. त्यांच्या प्रेमळ माता अधून मधून येऊन, त्यांना बखोटीला धरुन, ओढत घरी नेऊन, न्हाऊ माखू घालून, पोटभर खायला लावून, परत मोहिमेवर धाडत. किल्ल्यांचे गारुड शिवकाळापासून असे मावळ्यांना भारून टाकत आहे. एकदा किल्ल्यावर हिरवळ उगवू लागली की मुले खुष होत पुढच्या सजावटीला लागत.

    असे अनेकविध पूर्व रंग उधळत दिवाळी उंबरठ्यापर्यंत येई. दिवाळी अंक, लेकरांचे  गड-किल्ले, फटाके, नवे कपडे, रांगोळी, सुवासिक तेल, उटणे, साबण आणि चविष्ट फराळ या सगळ्या जय्यत तयारीने या दिवाळीचे स्वागत करायला आम्ही अगदी अधीर व्हायचो…✨

    पन्नास वर्षांपूर्वीच्या दिवाळीच्या स्वर्गीय आनंदोत्सवाची अफलातून मजा पुढील भागात नक्की वाचा.

विजयश्री तारे-जोशी

०७-११-२०२०